60-lecie kapłaństwa
Edward Dusza
17 maja 2024 roku o godz. 9.30 rano ks. prał. dr Roman Nir na Jasnej Górze obchodził Diamentowy Jubileusz Kapłaństwa. W uroczystość Zesłania Ducha Świętego 17 maja 1964 roku ks. bp Stefan Bareła w Bazylice Św. Rodziny w Częstochowie udzielił 22 diakonom święceń kapłańskich, w gronie których był nasz Jubilat.
Rys biograficzny
Ks. Roman Nir, syn Stanisława i Władysławy z domu Jędryszek, urodził się 22 stycznia 1940 roku w Praszce koło Częstochowy. Do szkoły podstawowej uczęszczał w rodzinnym mieście, natomiast liceum ogólnokształcące ukończył w pobliskim Gorzowie Śląskim. Tam też należy szukać początków jego pasji do archiwistyki – zamiłowania historyczne rozbudził w młodym uczniu nauczyciel historii Franciszek Hawranek, późniejszy profesor historii Śląska na Uniwersytecie Wrocławskim i w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu. Kontakty naukowe utrzymywali ze sobą aż do tragicznej śmierci Hawranka w 1981 roku.
Studia filozoficzno-teologiczne ks. Nir ukończył w Wyższym Seminarium Duchownym Diecezji Częstochowskiej w Krakowie. W ich trakcie uczęszczał na seminarium naukowe z historii Kościoła, prowadzone przez znakomitego mediewistę ks. prof. dr. Jerzego Wolnego. W Krakowie poznawał organizacje i zbiory przede wszystkim archiwów kościelnych, m.in. Archiwum Kapitulne na Wawelu i Metropolitalne, klasztorów oraz zakonów męskich i żeńskich. W czasie studiów zapoczątkował też współpracę z ks. prof. dr. Alfonsem Schletzem, dyrektorem Instytutu „Naszej Przeszłości”, która zaowocowała późniejszymi publikacjami na łamach półrocznika Nasza Przeszłość.
Święcenia kapłańskie ks. Nir otrzymał z rąk ks. bp. Stefana Bareły 17 maja 1964 roku, w uroczystość Zesłania Ducha Świętego, w Bazylice Katedralnej w Częstochowie. Mszę św. prymicyjną odprawił następnego dnia w Praszce, swej miejscowości rodzinnej.
Studia specjalistyczne
Po dwóch latach pracy duszpasterskiej ks. Nir został wysłany przez bp. Barełę na studia historyczno-bibliotekoznawcze do Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, gdzie specjalizował się z historii Kościoła pod kierunkiem ks. prof. dr. Henryka Rybusa. Studia te ukończył obroną pracy magisterskiej na temat wczesnego humanizmu polskiego na dworze prymasa Andrzeja Krzyckiego.
W tym samym czasie na Uniwersytecie Warszawskim uczęszczał na seminarium z historii kultury prowadzone przez prof. dr Barbarę Bieńkowską. W jego trakcie zrodził się projekt opracowania historii średniowiecznych bibliotek kościelnych w Polsce.
Równolegle z nauką w Warszawie ks. Nir kontynuował pracę duszpasterską, pomagając w kilku parafiach tamtejszej archidiecezji, m.in. w Miłosnej i Wilanowie. Przez dłuższy czas pracował w kościele sióstr wizytek w Warszawie, obok znanych duszpasterzy: ks. Jana Twardowskiego – poety i ks. Bronisława Bozowskiego – publicysty.
Po ukończeniu studiów, na prośbę dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej KUL-u w Lublinie doc. dr. Romualda Gustawa, OFM, ks. Nir został zaangażowany do pracy w bibliotece.
Lublin
Z przejściem do Lublina kontynuował studia w Instytucie Historii Kościoła KUL w katedrze archiwistyki. Ukończył je obroną pracy doktorskiej w 1974 roku na temat historii i organizacji bibliotek kościelnych w Polsce, napisanej pod kierunkiem ks. prof. dr. hab. Stanisława Librowskiego – wybitnego specjalisty z archiwistyki polskiej, wydawcy renomowanego czasopisma Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne. W tych samych latach ks. Nir prowadził wykłady z zakresu historii kultury i archiwistyki.
Po uzyskaniu doktoratu został powołany przez bp. Barełę na stanowisko dyrektora Biblioteki Diecezjalnej w Częstochowie.
W maju 1978 roku, w uznaniu dorobku naukowego z zakresu historii kultury katolickiej w Polsce, Towarzystwo Naukowe KUL mianowało ks. Nira swym członkiem współpracownikiem. Od lat siedemdziesiątych publikował on bowiem swoje prace na łamach naukowych czasopisma historycznych, m.in. Instytutu Historii PAN w Warszawie i Krakowie, Instytutu Historycznego UW, Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Olsztynie, Instytutu Historii KUL oraz Instytutu Badań Polonijnych UJ.
Biblioteka Narodowa powołała ks. Nira na eksperta w zakresie opracowań inkunabułów, starodruków i rękopisów. W latach studiów warszawskich i lubelskich ks. Nir osobiście wizytował niemal wszystkie archiwa i biblioteki klasztorne oraz zakonne w Polsce. W niektórych prowadził kilkumiesięczne badania, m.in. w Archiwum i Bibliotece OO. Kamedułów na Bielanach pod Krakowem, w Archiwum i Bibliotece PP. Norbertanek w Krakowie i Imbramowicach, Archiwum i Bibliotece PP. Benedyktynek w Staniątkach oraz Bibliotece Seminarium Duchownego w Kielcach.
Orchard Lake
Po śmierci archiwariusza Polonijnych Zakładów Naukowych w Orchard Lake w USA, ks. prof. Józefa Swastka, ówczesny kanclerz Zakładów ks. dr infułat Stanisław Milewski skierował listowną prośbę do Sekretariatu Episkopatu Polski w sprawie przysłania specjalisty z zakresu archiwistyki. Do pracy tej oddelegowany został ks. dr Roman Nir, w tym czasie pracownik naukowy KUL-u, po uprzednim wyrażeniu zgody przez ordynariusza częstochowskiego ks. bp. dr. Stefana Barełę.
Nowy rozdział w życiu i pracy badawczej ks. Nira rozpoczął się z momentem objęcia przez niego funkcji dyrektora Archiwum Polonii w Orchard Lake w 1978 roku. Od tego czasu skierował on swoje zainteresowania na historię Polonii. Rok później został również pierwszym dyrektorem nowo powstałego tam Centrum Jana Pawła II. Zorganizował i dał podstawy pod nową placówkę naukowo-badawczą. Od samego początku był ponadto naczelnym redaktorem Biuletynu Centrum Jana Pawła II w języku polskim, na łamach którego opublikował szereg artykułów z zakresu dokumentacji papieskiej, obejmującej przede wszystkim polonijne czasopisma ukazujące się w wielu krajach świata. Dla naukowców w Stanach Zjednoczonych opracował bibliografię prac Karola kardynała Wojtyły.
Archiwum Polonii
W Orchard Lake ks. Roman Nir zastał ogromną kolekcję, zebraną głównie przez swojego poprzednika, ks. prof. Swastka. Uprzedni dyrektor koncentrował swoje wysiłki przede wszystkim na gromadzeniu źródeł – przed nowym dyrektorem stanęło zadanie zorganizowania od podstaw instytucji.
Pierwszym przedsięwzięciem ks. Nira w nowej placówce było zapoznanie się z ogromnymi zbiorami archiwalnymi, a następnie przez lata wypracowanie metod ich urządzenia.
Archiwum otrzymało nowe lokum. Z ogromnego pomieszczenia magazynu w bibliotece zbiory były sukcesywnie przenoszone do budynku zwanego Arką, gdzie na III piętrze wyremontowano i wyposażono dla jego celów 10 pokoi. Archiwum Polonii powoli stawało się cenną placówką naukowo-badawczą.
Porządkowanie i katalogowanie zbiorów ks. Nir rozpoczął już w 1978 roku. Dziewięć lat później wprowadził komputeryzację archiwaliów. Obok prac czysto administracyjnych prowadził jednocześnie rozległe badania z zakresu źródłoznawstwa polonijnego. Owocem tych badań było kilkadziesiąt artykułów opublikowanych w serii „Źródła do historii Polonii” na łamach ukazującego się w Detroit Dziennika Polskiego. Seria ta drukowana była w latach 1981-1988 z inicjatywy redaktora naczelnego Dziennika, Stanisława Krajewskiego.
Zagadnienia polonijne
Bibliografia prac ks. Nira z zakresu Polonii obejmuje ponad 600 pozycji. Jego artykuły drukowane były w czasopismach specjalistycznych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Francji, Wielkiej Brytanii, Włoszech. Także w Polsce, przede wszystkim przez: Archiwa, Biblioteki Muzea Kościelne (Lublin), Przegląd Polonijny (Kraków), Collectanea Theologica (Warszawa), Częstochowskie Studia Teologiczne (Częstochowa), Muzykę (Warszawa), Kwartalnik Historyczny (Warszawa), Przegląd Historyczny (Warszawa), Roczniki Biblioteczne (Wrocław), Studia Historyczne (Kraków), „Colloquium Salutis” Wrocławskie Studia Teologiczne, Studia Płockie i Zapiski Historyczne (Toruń).
Nie sposób wymienić wszystkich tytułów czasopism polonijnych, w których zamieszczane były jego artykuły. Wśród nich znalazły się m.in.: Biuletyn Centrum Jana Pawła II (Orchard Lake), Czas (Winnipeg), Duszpasterz Polski Zagranicą (Rzym), Dziennik Polski (Detroit), Dziennik Związkowy (Chicago), Głos Polski (Toronto), Gwiazda Polarna (Stevens Point), Naród Polski (Chicago), Narodowiec (Lens), Nowy Dziennik (Nowy Jork), Relax (Chicago), Sokół Polski (Pittsburgh), Straż (Scranton), Zgoda (Chicago) i Związkowiec (Toronto). Ks. Nir współpracował z polonijną prasą nie tylko jako autor. Od 1979 roku był redaktorem naczelnym Biuletynu Centrum Jana Pawła II, w latach 1980-1988 należał do redakcji detroickiego Dziennika Polskiego, a od 1986 do 1992 roku był korespondentem Gwiazdy Polarnej.
Ks. Nir opracowywał hasła i biogramy z zakresu historii Polonii do Encyklopedii Katolickiej, wydawanej na KUL-u, i Polskiego Słownika Biograficznego, wydawanego przez Instytut Historii PAN w Krakowie.
Brał też czynny udział w życiu wielu towarzystw naukowych w Stanach Zjednoczonych i w Polsce. Kilkakrotnie wygłaszał referaty na posiedzeniach Polskiego Towarzystwa Genealogicznego Stanu Michigan, reprezentując zbiory genealogiczne znajdujące się w Archiwum Polonii. Zapraszany był na sympozja organizowane przez Stowarzyszenie Archiwistów Amerykańskich i różne polonijne towarzystwa naukowe. Nawiązał kontakty naukowe z bibliotekami polskimi w Londynie, Paryżu, Rapperswilu, z Papieskim Instytutem Studiów Kościelnych i Centrum Dokumentacji Jana Pawła II w Rzymie.
Mimo bardzo trudnego okresu da badań polonijnych w okresie rządów komunistycznych w Polsce, ks. Nir podejmował próby pomocy naukowej tamtejszym ośrodkom. Współpracował w głównej mierze z Instytutem Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL oraz Katedrą Historii Najnowszej KUL. Instytutowi przekazał ogromną bazę źródłową do leksykonu parafii polskich w Stanach Zjednoczonych. Z Katedry Historii natomiast przyjmował na roczne praktyki studentów, którzy przygotowywali prace dyplomowe.
Praca duszpasterska
Prałat Roman Nir jest przede wszystkim kapłanem i dlatego, mimo ogromnych obowiązków, jakie spoczywały na nim w Archiwach, od samego początku pobytu w Orchard Lake chętnie podejmował prace duszpasterskie wśród Polonii.
Przez 22 lata, w każdy weekend i święta dojeżdżał do odległej o 35 mil od Orchard Lake polskiej parafii pod wezwaniem Matki Bożej Szkaplerznej w Wyandotte, gdzie udzielał spowiedzi, sprawował mszę świętą, głosił homilie, udzielał sakramentu chrztu, małżeństwa, prowadził pogrzeby, głosił czterdziestki, odprawiał Gorzkie Żale i Drogę Krzyżową w Wielkim Poście. Na prośbę o spowiedź w języku polskim dla chorych jeździł do szpitala lub domu. Ponadto działał w stowarzyszeniu polskich kapłanów Priests’ Conference for Polish Affairs – Archdiocese of Detroit.
W 1980 roku powołany został na dyrektora Dni Polskich, organizowanych w każdą pierwszą niedzielę miesiąca na terenie Polonijnych Zakładów Naukowych, które dawały okazję do spowiedzi świętej w języku polskim i angielskim, udziału we mszy świętej oraz okolicznościowych odczytów i spotkań z ciekawymi ludźmi czy księżmi z Polski. Tę pracę wykonywał do 1987 roku. Później kontynuował swój udział w Dniach Polskich poprzez udostępnianie kierowanych przez siebie muzeów. Na marginesie warto zaznaczyć, iż większość zgromadzonych w nich zbiorów była uroczyście poświęcona – w trakcie takich uroczystości, które gromadziły liczną Polonię, ks. Nir wygłaszał płomienne i patriotyczne kazania. Nie sposób również nie wspomnieć o celebrowanych przez niego mszach radiowych w języku polskim, transmitowanych z Orchard Lake.
Nagrody i odznaczenia
W dowód uznania za ogromny wkład intelektualny i duchowy włożony w prace Archiwum ks. dr Roman Nir został Alumnem Honorowym i Ambasadorem Polonijnych Zakładów Naukowych.
W 1994 roku prezydent III RP Lech Wałęsa odznaczył go Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, który został mu wręczony przez Konsula Generalnego w Chicago, ministra Michała Grocholskiego, na uroczystym bankiecie zorganizowanym przez Polonię w Detroit.
14 lipca 1998 roku kard. Józef Glemp delegował ks. Nira do Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych jako przedstawiciela Episkopatu Polski do spraw polskich archiwów poza granicami kraju.
4 czerwca 2000 roku ks. Nir otrzymał Dyplom nadania Złotej Odznaki I Dywizji Pancernej za zasługi nad rozwojem Archiwum i Muzeum I Dywizji Pancernej im. gen. Stanisława Maczka w Orchard Lake oraz za wybitne zasługi w pogłębianiu więzi koleżeńskiej i szerzeniu chwały I Dywizji.
11 września tego samego roku ks. Nir otrzymał nagrodę i odznaczenie „za osiągnięcia w badaniach polonijnych w latach 1990-1999” w zakresie publikacji katalogów Archiwum oraz za całokształt dorobku naukowego. Nagrodę wręczył mu były premier rządu RP na wychodźstwie prof. Edward Szczepanik.
W ciągu całego 2000 roku ks. Nir otrzymał szereg innych nagród i odznaczeń od wielu organizacji weterańskich i kulturalnych za ratowanie od zniszczenia archiwaliów, eksponatów muzealnych i księgozbiorów historycznych poza granicami Polski.
9 maja 2001 roku, podczas odbywającego się w Polsce II Kongresu Polonii i Polaków z Zagranicy, ks. Nir został wybrany przewodniczącym Światowej Rady Badań nad Polonią na Stany Zjednoczone.
W październiku 2001 roku Jan Paweł II mianował ks. dr. Romana Nira prałatem. Nominacja papieska została mu wręczona 13 października w Częstochowie przez ks. abp. Stanisława Nowaka.
W 2001 roku ks. Nir oficjalnie został powołany w skład Rady Dziedzictwa Archiwalnego, której przewodniczącym był Ryszard Kaczorowski, były prezydent RP na Wychodźstwie w Londynie.
Decyzją Ministra Edukacji Narodowej z 19 lipca 2001 roku, Wyższa Szkoła Języków Obcych i Ekonomii w Częstochowie została przekształcona w Akademię Polonijną, a z dniem 1 października powołano w niej Międzynarodowy Instytut Badań Polonijnych. Ks. Nir został wicedyrektorem Instytutu oraz dyrektorem Katedry Archiwistyki i Prasy Polonijnej.
2 lutego 2002 roku otrzymał Nagrodę Wierności The Maria Dusza Memorial Fund za działalność społeczno-polityczną i udział w akcjach antykomunistycznych.
21 czerwca 2008 roku, w Łazienkach Królewskich w Warszawie, został udekorowany Orderem św. Stanisława Biskupa i Męczennika przez kapitułę tego orderu.
Za jego wybitne zasługi w działaniach niepodległościowych i akcjach antykomunistycznych, w tym przemyt wydawnictw emigracyjnych do kraju, jury Towarzystwa Krzewienia Nadziei w Chicago-Stevens Point przyznało mu Emigracyjną Nagrodę im. Józefa Mackiewicza
W roku 2008 ks. dr Roman Nir przeszedł na emeryturę. Obecnie mieszka w Częstochowie.
Edward Dusza
(Fragment książki pt. Sylwetki polonijne, która niebawem ukaże się w Polsce)